Stosunek prawny

Zgodnie z Konstytucją wymiar sprawiedliwości w RP sprawują: Sąd Najwyższy, sądy powszechne, sądy administracyjne (Naczelny Sąd Administracyjny) oraz sądy wojskowe. Sądami powszechnymi są sądy rejonowe, okręgowe i apelacyjne. W czasie pokoju zakazane jest wprowadzanie jakichkolwiek sądów wyjątkowych lub trybu doraźnego, a więc sposobu sądzenia, który nie respektowałby wszystkich zasad demokratycznego sądu. Postępowanie sądowe jest co najmniej dwuinstancyjne (tzn. że orzeczenie sądu I instancji podlega kontroli przez sąd II instancji). Zasada ta odnosi się obecnie także do sądownictwa administracyjnego, co będzie wymagało, by obok NSA działały także inne sądy administracyjne.
Sądy rejonowe rozpatrują większość spraw sądowych: karnych, cywilnych, rodzinnych, opiekuńczych, gospodarczych, z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych. Nie rozpatrują tylko tych spraw, które zostały przekazane do kompetencji sądów okręgowych.
Sądy okręgowe spełniają dwojaką rolę wśród organów sądowych. Rozpoznają sprawy przekazane im do rozpoznawania przez ustawy, np. sprawy o zbrodnie, sprawy o ochronę praw autorskich, dóbr osobistych, sprawy rozwodowe. W takich sprawach sąd okręgowy działa podobnie jak sąd rejonowy jako sąd I instancji - tzn. rozpatruje sprawę po raz pierwszy. Sądy okręgowe spełniają jeszcze inną rolę - rozpatrują środki odwoławcze od orzeczeń wydanych przez sądy rejonowe, czyli m.in. apelacje od wyroków oraz zażalenia na postanowienia. W tym przypadku sądy okręgowe działają jako sąd II instancji, tzn. kontrolują prawidłowość rozstrzygnięcia podjętego przez sąd rejonowy.
Sądy apelacyjne spełniają również podwójną rolę. Po pierwsze rozpoznają środki odwoławcze (apelacje, zażalenia) od orzeczeń wydanych przez sądy okręgowe działające jako sądy I instancji, czyli są sądami II instancji w sprawach, w których w I instancji orzekały sądy okręgowe. Ponadto w sprawach cywilnych sądy apelacyjne są sądami III instancji, a mianowicie rozpoznają kasacje od orzeczeń wydanych w II instancji przez sądy okręgowe. W postępowaniu cywilnym obowiązuje bowiem zasada trójinstancyjności postępowania.
Sąd Najwyższy jest naczelnym organem sądowym w Rzeczypospolitej Polskiej. Ma on różnorodne zadania, np. nadzoruje działalność innych sądów w zakresie orzekania, jako sąd III instancji rozpoznaje kasacje w sprawach cywilnych od orzeczeń wydanych w II instancji przez sądy apelacyjne; rozpoznaje kasacje w postępowaniu karnym (ale nie jako sąd III instancji, gdyż kasacja w tym postępowaniu jest nadzwyczajnym środkiem odwoławczym); podejmuje uchwały w celu wyjaśnienia przepisów prawnych budzących wątpliwości w praktyce, rozpatruje wnioski o przedłużenie tymczasowego aresztowania.
Sądy są organizacyjnie podzielone na wydziały, zajmujące się rozpoznawaniem spraw określonego rodzaju, np. wydział cywilny, karny, rodzinny.

Z uwagi na moc obowiązującą wykładni dzielimy ją na trzy grupy:
1. Wykładnia doktrynalna
2. Wykładnia autentyczna
3. Wykładnia legalna
a) Odpowiedzi prawne
b) Zasady prawa
c) Wytyczne

Ad.1 Wykładnia doktrynalna jest dokonywana przez prawników, najczęściej naukowców . Nie ma ona mocy wiążącej, wskazuje jedynie, jak należy rozumieć dany tekst prawny. To tu prawnicy wypowiadają swoje poglądy, nie zawsze znajdując odzwierciedlenie w poglądach sędziów czy ustawodawcy.

Ad. 2 Wykładni autentycznej dokonuje podmiot, który wydał dany akt normatywny, to obowiązek dokonania wykładni spoczywa na nim. Wykładnia autentyczna sprawdza się w praktyce jedynie w przypadku jedno osobowych organów.

Ad. 3 Wykładnia legalna dokonywana jest przez osoby uprawnione do tego, Np. w PRL uprawniona do wydawania tej wykładni była Rada Państwa, obecnie czyni to Sąd Najwyższy i Trybunał Konstytucyjny.

Są trzy metody dokonywania wykładni przez Sąd Najwyższy:

a) Odpowiedzi prawne. Sąd Rejonowy lub Okręgowy mający do rozpoznania skomplikowaną sprawę może zwrócić się z zapytaniem prawnym do Sądu Najwyższego.

Ten udziela odpowiedzi prawnej lub nie. Nieudzielanie odpowiedzi prawnej wiąże się ze wskazaniem przez Sad Najwyższy przepisów lub innych sposobów wykładni, które tę kwestię jednoznacznie rozstrzygną.

b) Zasady prawa ustanawia co najmniej siedmioosobowy skład sędziów Sądu Najwyższego. Orzeczenia tego składu dotyczące wyjątkowo ważnych i zmierzających ku ujednoliceniu stosowania prawa zagadnień wpisywane są do Księgi Zasad Prawnych. Prowadzi ją Sąd Najwyższy. Zasady te wiążą wyłącznie wszystkie składy sędziowskie Sądu Najwyższego.

c) Wytyczne wydawane były w celu ujednolicenia praktyki sądowej. Obowiązują one wszystkie składy sędziowskie. Wydawano je na wniosek Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego, Ministra Sprawiedliwości lub Prokuratora Generalnego.

Ad.4 Do wykładni operatywnej zaliczamy wszystkie przypadki wykładni dokonywanej przez sądy i inne organy stosujące prawo w toku rozpoznawania indywidualnych spraw karnych, cywilnych i innych.

Teoretycy prawa wyróżniają rozmaite rodzaje stosunków prawnych.
Stosunki prawne mogą być wyróżniane ze względu na metodę regulacji prawnej:
Stosunki cywilnoprawne – ich cechami charakterystycznymi jest to, że:
a.    strony tych stosunków są równoprawne (równorzędne) – Żadna ze stron nie znajduje się w pozycji władczej.
b.    Nawiązywanie stosunków cywilnoprawnych jest zazwyczaj (choć nie zawsze!) dobrowolne.
c.    Przedmiot i treść stosunków są, z wyłączeniem sytuacji, gdy odnoszą się do norm iuris cogentis, określane swobodnie przez strony – zasada swobody umów.
d.    Sankcjami, jakie grożą w przypadku naruszenia uprawnień bądź niewykonania obowiązków z zakresu prawa cywilnego są – sankcja nieważności i sankcja egzekucyjna.

Stosunki prawnoadministracyjne – charakteryzują się tym, że:
a. strony tych stosunków nie są równoprawne. Występuje w nich jako    jedna ze stron (państwo, jednostka samorządu terytorialnego) reprezentowana przez organ – np. (wojewodę, ministra, wójta). Strona ta zajmuje w stosunku do pozostałych podmiotów np. osoby fizycznej pozycję władczą.
b. Zawiązanie stosunku prawnego może nie być dobrowolne dla jednej ze stron. Może wynikać z jednostronnej decyzji organu władzy publicznej.
c. Przedmiot i treść stosunku są z reguły określone za pomocą norm iuris cogentis.
d. Sankcjami grożącymi za naruszenie norm prawnoadministracyjnych są sankcje – egzekucyjna i niekiedy posiłkowo karna i sankcja nieważności.

Stosunki prawnokarne - charakteryzują się tym, że:
a.    Nawiązywane są w wyniku popełnienia przez indywidualnego sprawcę czynu zabronionego przez ustawę karną.
b.    Stroną tego stosunku jest Państwo działające za pośrednictwem kompetentnych organów oraz osoba, która przestępstwo popełniła.
c.    Położenie prawne stron tych stosunków wyznaczone jest przez normy o charakterze iuris cogentis.
d.    Sankcje mają charakter karny; a posiłkowo tylko – egzekucyjny.